De heilige schrijver

 "... wie hier niet kan schrijven hoeft het nergens te proberen. De heilige zelf is betrapt op dat geheimzinnigste van alle momenten, dat van de inspiratie. Hij houdt zijn pen in de lucht, het licht stroomt naar binnen, hij hoort hoe de woorden zich vormen en weet al bijna hoe hij ze op zal schrijven, een seconde later, als Carpaccio weg is, doopt hij zijn pen in de inkt van de inktvis en schrijft de zin die nu in alle bibliotheken van de wereld in een van zijn boeken bewaard is."

Uit: Venetië - De leeuw, de stad en het water van Cees Nooteboom (2018)
(pagina 31)

Wie door de hele wereld verlaten wordt

Wie door de hele wereld verlaten wordt, is in feite een uitverkorene, en dat is toch weer een vorm van rijkdom.

Uit: Mooi doodliggen van A.F. Th. van der Heijden.

Ik vind het een intrigerende zin, niet per se mooi of waar. Opvallend genoeg om te markeren. Net als de zin waar het hoofdstuk waar deze zin uit komt (39) mee begint:

Ik kan het iedereen aanraden, niets meer te verliezen hebben.

Mooi doodliggen van A. F. Th. van der Heijden

Mooi doodliggen begint heel lekker. Een treffend beeld, een realistische dialoog,  en een terugblik waardoor je meteen in het verhaal zit.

Het verhaal: over de zoektocht van twee journalisten naar de waarheid rond een neergestort vliegtuig (MX17 / MH17). Over het (Russische) politieke spel. Over hoe de dood van één van die journalisten met medewerking van hemzelf in scène wordt gezet en de verwoestende uitwerking die dat heeft op de rest van zijn leven. Over de schitterende liefde tussen die journalist en zijn vrouw, en hoe ook die verwoest wordt, niet eindigt overigens, hoewel hun liefdesrelatie wel eindigt.

Maar verderop komt het slordiger en wijdlopig op me over. Een tirade van vier pagina's over de tatoeages van snobs vind ik lang. En ik vraag me af of een Rus naar Hiëronymus Bosch zou verwijzen, maar die schijnt populair te zijn in Rusland dus het zou nog kunnen. Dan schuif ik naar het woordgebruik: waarom het populaire 'tattoo' combineren met het ouderwetse (en niet helemaal correcte) 'Hiëronymus'?
Bosch opvoeren in een roman die over waarheid en leugen gaat, vind ik wel weer mooi.

Er zijn betere voorbeelden van de slordigheid, maar ik ben niet gemotiveerd om ze allemaal terug te zoeken. Behalve dan dat je seksuele niet met een x schrijft en:

Met een nuchtere kijk op de dingen vergrootte je juist het mysterie. 'Ontnuchtering' betekende de mantel van alledaagsheid rond het wonder doen springen, zodat het zich ten volle openbaarde. Een nuchtere houding, dat was reuzen met dreigend molenwiekende armen hardnekkig wensen aan te zien voor onschuldige windmolens die het graan voor ons brood maalden en het hout voor ons haardvuur zaagden.

Ik vind het beeld van de springende mantel hier erg onduidelijk. Ik denk aan het kledingstuk, maar misschien wordt mantel bedoeld als in aardmantel, dan past dat springen ook beter. Ik vraag me ook af wat het woordje 'wensen' doet in de laatste zin. Dat kan allemaal aan mij liggen.
Erger vind ik dat hij hier de verkeerde betekenis van 'ont' pakt. Ontnuchteren is beginnen met nuchter worden, net als ontbijten beginnen met bijten is.
Misschien doet hij het expres, maar ik vind het vervelend. Ik begin me af te vragen wat er nog meer niet klopt in de roman. Dat past dan wel weer goed bij het thema.

Is de terugkerende tinnitus nog meer dan een verwijzing naar ruis, als beeld voor afleidend van de waarheid?

Het is een behoorlijk toegankelijke Van der Heijden, de actualiteit qua verhaal (MH17) en thema (fake news) helpt daarbij denk ik. Het liefdesverhaal van Yulia en Grigori spreekt me aan, zelfs het droevige einde daarvan vind ik mooi (terwijl ik een 'sucker' ben voor verhalen die goed aflopen).
En hoewel ik het boek uiteindelijk met tegenzin heb uitgelezen heb ik ook genoten van sommige stukken.

Wat mij betref geen aanrader als leesboek, wel als je bijvoorbeeld geïnteresseerd bent in Van der Heijden als schrijver.

Rinkeldekink van Martine Bijl

Lezen dat boekje! Waarom? Het leest prettig weg, ook al is het soms behoorlijk confronterend. Het is hard en hartverwarmend. Het is eerlijk, soms niet, maar daar is ze dan weer eerlijk over. Het is grappig. Het geeft een inkijkje in een leven na een hersenbloeding en met een depressie.

In ‘Rinkeldekink’ schrijft Martine Bijl over het moment van haar hersenbloeding en vooral de periode daarna. Hoe het is als je waanbeelden hebt, als je alles opnieuw moet leren (terwijl je die waanbeelden hebt). Hoe het is als je hoofd het niet meer doet, als je daardoor niet meer doet en zegt wat je eigenlijk wilde, hoe simpel ook. Hoe het voelt als je nog wel slim bent maar toch niet de krant kan lezen. Hoe het voelt als iemand anders in je brein is gekropen.
Maar het gaat ook over een deel van Martine Bijl dat ze altijd al was, de onzekerheid die altijd al in haar zat.

Ze schrijft ook over haar depressie. Of eigenlijk schrijft ze dat ze er niet over kan schrijven, en daarmee zegt ze al een heleboel. Vervolgens schrijft ze er overigens nog meer over. Ze schrijft over een zwarte deken. Door de verhalen krijg je een indruk van hoe het is om met een depressie te leven. Dat is waarschijnlijk niet voor iedereen hetzelfde, maar het geeft een indruk van een depressie, en dat helpt begrijpen.

Huis in brand van Kamila Shamsie

Met de deur in huis: ik vind het de roman zeer wisselend van kwaliteit. De eerste pagina's bijvoorbeeld vind ik heerlijk. Onderkoeld wordt een situatie om pisnijdig van te worden beschreven: In de eerste twee hoofdstukken volgen we Isma. Ze lijkt kalm te blijven (of is het berusting?) terwijl ze zonder goede reden urenlang ondervraagd wordt en daardoor haar vlucht mist. Af en toe zie je, ondanks haar kalmte, ook haar onzekerheid. Ik vind het mooi hoe de onderkoelde stijl aansluit bij de kalmte en hoe daar dan toch de onzekerheid doorheen komt.

Ingewikkeld

Maar al snel sluipen er warrigheden in. Een zin met zes bijzinnen bijvoorbeeld. Met bovendien - in mijn ogen - wat onhandige verwijzingen en ingewikkelde inhoud (de nummeringen in dit citaat zijn van mij):

"Na haar verspreking omtrent haar Britsheid voegde ze zich in de rol die ze met Aneeka had geoefend, waarbij zij ^[1] de verhorende functionaris had gespeeld en Isma antwoorden had gegeven alsof ze^[2] een type met discutabele politieke opvattingen was, wier^[3] inkomsten ze^[4] niet op het spel wilde zetten door keihard tegen haar^[5] in te gaan, maar tegen wie^[6] ze^[7] ook niet hoefde te liegen."

• zij^[1] moet Aneeka zijn, dat is wel logisch omdat ze als laatste genoemd is, maar ik was in de war omdat kort daarvoor in dezelfde zin nog met 'ze' naar Isma wordt verwezen;
• ze^[2] moet Isma zijn, ook logisch omdat ze als laatste is genoemd, maar ik moest wel even nadenken;
• wier^[3] moet van het 'discutabele type' zijn dat door Isma wordt gespeeld;
• ze^[4] moet het 'discutabele type' zijn dat door Isma wordt gespeeld;
• haar^[5] moet de 'verhorende functionaris' zijn die door Aneeka wordt gespeeld;
• wie^[6] moet de 'verhorende functionaris' zijn die door Aneeka wordt gespeeld;
• ze^[7] moet weer het 'discutabele type' zijn dat door Isma wordt gespeeld.

Als ik de zin herschrijf met wat meer punten en namen of functies, dan wordt het dit:

"Na haar verspreking omtrent haar Britsheid voegde ze zich in de rol die ze met Aneeka had geoefend. Aneeka had de verhorende functionaris gespeeld en Isma had antwoorden gegeven alsof ze een type met discutabele politieke opvattingen was. Het type met de discutabele politieke opvattingen wilde haar inkomsten niet op het spel zetten door keihard tegen de verhorende functionaris in te gaan, maar ze hoefde ook niet tegen de verhorende functionaris te liegen."

Ik heb zo opgeschreven om duidelijk te krijgen wat er staat, niet omdat het mooier zou zijn. Ondanks dat het duidelijker is wie bedoeld wordt, snap ik het niet.
Ze hebben dit rollenspel gespeeld ter voorbereiding op Isma's vliegreis naar Amerika. Ze waren vooral bang dat Isma tegengehouden zou worden, dus dat ze niet op het vliegtuig kon stappen. Waarom gaat het rollenspel dan over inkomsten?
De tegenstelling in de laatste zin is een puzzeltje: ze wil niet keihard ingaan tegen de functionaris, maar ook niet tegen haar te hoeven liegen. Door het woordje 'maar' wordt gesuggereerd dat 'niet keihard ingaan tegen' bijna automatisch betekent dat ze moet liegen. Dat klinkt in eerste instantie best logisch. Ze zullen het immers niet eens zijn, maar dat betekent nog niet dat ze moet liegen. In tegenstelling tot 'keihard ingaan' tegen iemand, kun je ook rustig en mild aangeven hoe jij het ziet. Dan lieg je niet. Rustig en mild lijkt me de stijl van Isma, daarom snap ik ook deze keuze in het rollenspel niet.
Misschien is het juist wat de schrijfster wil laten zien: de dilemma's waar je voor staat en hoe je op eieren moet lopen. Dat je, zelfs als je van nature rustig en meegaand bent, in een bepaalde hoek gedreven kan worden. Maar doordat de zinsconstructie, de persoonlijke voornaamwoorden en de inhoud ingewikkeld zijn, ben ik te veel afgeleid. Ik zit als een middelbare scholier de zin te ontleden in plaats van dat ik lekker aan het lezen en ontdekken ben.

Fouten

Goed, dat is een heleboel tekst om uit te leggen dat ik één zin te moeilijk vind. Ik kom ook vrij veel (taal)fouten tegen, die het lezen voor mij lastig maken. Een paar voorbeelden:
Volgens mij zou in de onderstaande zin 'en haar' moeten staan in plaats van 'en zij':

"Als baby werd Aneeka gebaad, (...) door haar grootmoeder, en zij^[*] als haar negen jaar oude zusje, terwijl Parvaiz (...) door zijn moeder werd gezoogd."

Op meerdere plekken vind ik zinnen met bijzinnen of samentrekkingen die ik niet kan volgen, en die volgens mij gewoon echt fout zijn:

"En als de last van de wereld te zwaar dreigde te worden voor Isma - met name in de dagen na het overlijden van hun grootmoeder en hun moeder nog geen jaar later, en^[*] Isma de taak kreeg om twee ontredderde twaalfjarigen te bemoederen en te verzorgen - was het Aneeka die soms haar handen op de schouders van haar oudere zus legde om de pijn weg te masseren."

Ik vind het om te beginnen niet handig om 'de dagen na het overlijden van grootmoeder' en 'de dagen na het overlijden van hun moeder' samen te trekken. Het gevolg dat genoemd wordt: dat Isma de taak krijgt om voor de tweeling te zorgen, heeft bijvoorbeeld alleen betrekking op de dagen na het overlijden van haar moeder. Verder zou ik de (door mij met een sterretje) gemarkeerde 'en' vervangen door 'toen'.

Nog een voorbeeld (uit een hoofdstuk waarin we Parvaiz, de broer, volgen):

"En daarom had hij haar nog niet gebeld, al had hij zijn eigen telefoon gekregen toen hij voor de studio ging werken en er geen 'verzorger' binnen gehoorafstand was."

Vertaling

Mogelijk is het onzorgvuldige taalgebruik te wijten aan de vertaling. Ik vermoed dat dat ten minste voor een deel geldt. De constructie "ik weet niet of je daar op afstand al klaar voor bent" lijkt mij een te letterlijke vertaling. ('Remotely' kan 'op afstand' of 'in de geringste mate' betekenen.)

Boeketreeks

Ik durf het bijna niet te zeggen. Het boek is immers bekroond met prijzen en nominaties. Toch had ik bij grote delen van de beschrijving van de relatie tussen Aneeka en Eamonn het gevoel alsof ik een boeketreeks aan het lezen was. Een voorbeeldje:

"Hoe had hij ooit kunnen denken dat het echte hartstocht was geweest, laat staan liefde? Vóór Aneeka was er alleen een façade van gevoelens geweest. Nu zat hij er zo diep in, dat iedereen behalve Aneeka wazig en onduidelijk was geworden, deerniswekkend oppervlakkige schepsels met vervagende stemmen."

Mag ik een teiltje? Even heb ik nog de mogelijkheid overwogen of Shamsie dit stijlmiddel misschien inzet om te laten zien dat Eamonn gehersenspoeld wordt. Daarvoor zie ik echter te weinig aanwijzingen in Eamonns ontwikkeling, en er is ook wel heel veel teiltjestekst. Zelfs als het bewust is ingezet, vind ik het te veel van het goede om het nog een fijn boek te vinden.

Wat is er dan goed aan?

Vind ik dan helemaal niets goed aan deze roman? Jawel, zoals ik aan het begin al schreef, zijn de eerste twee pagina's heerlijk. En dat komt verderop echt nog wel terug.
De perspectiefwisselingen laten je op verschillende manieren naar de materie kijken en dat maakt het fascinerend. Sowieso zijn de thema's - in mijn woorden: hoe 'we' omgaan met terroristen, wat dat met individuele personen en met name 'moslims' doet, en wetten (Staat) versus geweten (persoon) - het overdenken waard.

Verder vind ik het bijvoorbeeld mooi hoe het ijs en het geluid steeds een rol spelen, hoe Parvaiz en Eamonn in bepaalde opzichten op elkaar lijken (al dan niet onder invloed van Aneeka) en, vrij subtiel: hoe Parvaiz en Karamat allebei de levenslijnen in hun hand bestuderen.

Een groot deel van de beschrijving van het gesprek tussen Isma en Karamat bijna aan het einde van het boek vind ik van dezelfde kwaliteit als de eerste pagina's. Misschien is het de stijl van Isma die me aanspreekt.

De spanning in het boek wordt mooi en langs verschillende lijnen opgebouwd.
De verschillen tussen de gezinnen Pasha en Lone zijn schrijnend en interessant. Een aspect daarvan is de vaderrol. Bij de Pasha's drukte de afwezige dode vader een flink stempel, bij de Lones de levende vader misschien wel net zo. Er worden twee verschillende vader-zoonrelaties belicht.
Daarnaast komt er ook nog wat politiek en media-framing in voor, daar houd ik wel van, dus dat was lekker smullen. En het einde, poeh wat een einde!

Want de avond van Anna Enquist

Een boek dat lekker wegleest. Niet dat het onderwerp vrolijk is. Het gaat over hoe verschillend mensen omgaan met een trauma. En dat mensen daardoor uit elkaar kunnen drijven. Dat is een triest maar interessant gegeven.

Wat voor mij niet zo goed werkte, is dat wat er gebeurd is, dat wat het trauma veroorzaakt heeft, maar mondjesmaat beschreven wordt. Door het hele boek heen, krijg je puzzelstukjes aangereikt en pas tegen het einde werd het voor mij duidelijk wat er precies gebeurd was. Ik wilde dat toch wel heel graag weten en was steeds op zoek naar aanwijzingen. Daardoor miste ik wat van de diepte in 'het onderzoek' naar de verandering in de onderlinge relaties.

Dat onderzoek naar de veranderingen is er wel, net als de worsteling, de zoektocht naar een nieuwe invulling van die relaties. Hoewel zaken bombastisch worden weergegeven in het boek, moest ik het daarvoor herlezen. Of misschien wel daarom. Het is een beetje zoeken tussen het geweld (niet letterlijk) en, daar heb je een punt waar ik gevoelig voor ben: de toevalligheden. Aan het begin van het boek is het contact is verbroken, ook tussen Carolien en Jochem. Ze zijn nog getrouwd en spreken elkaar nog, maar van echt contact is geen sprake. De anderen zien ze helemaal niet.
Terwijl Carolien en Jochem verder uit elkaar drijven, ontstaan er met de anderen weer contacten. Min of meer toevallig, of opgezocht (door de ander). Dat gaat niet vlekkeloos. Ik had er graag meer, op bedachtzamere wijze van meegekregen. Of dat ligt aan mijn nieuwsgierigheid of aan de roman, weet ik niet.

Het einde komt nogal onverwacht, is positiever dan de hele opbouw. Het kan ook een moment-opname zijn. Als ze allevier gedwongen bij elkaar zijn, gaan ze samen uit eten. Er wordt goed gedronken en geconcludeerd dat het goed is. Het is natuurlijk maar de vraag hoe dat de volgende dag voelt en in zijn werk gaat. Dus waar ik eerst dacht dat het einde wat te makkelijk en te goed is, is het dat misschien helemaal niet.

Wat voor mij erg leuk was, is dat gedeeltes van de roman in China spelen. Ik ben net terug van een vakantie daar en dan is het leuk om het terug te zien als decor en metafoor (voor ver weg, anders, vluchten, de zoektocht naar het verbinden).

Muziek is, zoals in meer boeken van Enquist ook een thema. Ik vind het heerlijk hoe ze dat doet.

Ik heb achteraf begrepen dat het een vervolg is op 'Kwartet', een eerdere roman van Enquist. Hoewel gezegd wordt dat 'Want de avond' goed zelfstandig te lezen is, was het voor mij wellicht toch beter geweest als ik die gelezen had.

Hoe dan ook een boek dat het waard is om te lezen. Je hebt wat toevalligheden te slikken. En ik was nogal afgeleid door de 'wat is er nou precies gebeurd'-vraag, maar dat geeft ook aan dat het iets spannends heeft (als je Kwartet niet gelezen hebt).

De avond is ongemak van Marieke Lucas Rijneveld

AUW

Dit schitterende boek verdient een uitgebreidere bespreking en daar hoop ik aan toe te komen. Maar misschien zegt bovenstaande ook wel alles. Lees dat boek en wees gewaarschuwd.